Düşük tüketim ve yüksek tork değerleriyle bir zamanlar pek çok araç sahibinin favorisi olan dizel motorlar, giderek sıkılaşan emisyon standartları nedeniyle günümüzde çok daha karmaşık ve maliyetli sistemlere dönüştü. Bu motorların çevreyi daha az kirletmesi adına üstüne eklenen her parça, beraberinde pek çok arıza riski ve ek maliyet getirdi: Bunların başlıcaları EGR, DPF ve AdBlue kullanan SCR.

1 . Nedir?

• EGR: 'Egzoz gazı resirkülasyonu'; egzoz gazının bir bölümünü yeniden motora gönderiyor. EGR valfi, EGR soğutucusu, baypas klapesi, konum sensörü gibi parçalardan oluşuyor. Hem dizel hem benzinli motorlarda bulunuyor.
• DPF: Dizel partikül filtresi'; egzoz içindeki parçacıkları fiziksel olarak filtrede tutuyor. Rejenerasyon ise, filtredeki kurum yükü belirli seviyeye ulaştığında, egzoz sıcaklığının yükseltilerek kurumun karbondioksit ağırlıklı gazlara dönüştürülmesi.
• AdBlue: SCR'de, yani 'seçici katalitik indirgeme' sisteminde kullanılan sıvı (üre çözeltisi). Egzoz hattına püskürtülüp sıcaklık altında amonyağa dönüşen üre, NOx yani azot oksitlerin büyük bölümünü azot ve suya dönüştürüyor.

2 . Ne zamandır kullanılıyor?

• EGR: Euro 4 standardıyla 2005'te yaygınlaştı, Türkiye entegrasyonu ~2007.
• DPF: Euro 5 standardıyla 2009'da yaygınlaştı, Türkiye entegrasyonu ~2011.
• AdBlue: Euro 6 standardıyla 2014'te yaygınlaştı, Türkiye entegrasyonu ~2016.

3 . Ne bozuluyor?

• EGR: Egzoz kurumu ile yağ buharının birleşerek valf ve kanallarda tortu oluşturması. Valfin sıkışması, aktüatör ve konum sensörü arızaları, EGR soğutucusunda kaçaklar.
• DPF: Kısa mesafeli ve düşük devirli kullanım nedeniyle rejenerasyon şartlarının oluşmaması veya aktif rejenerasyonların yarıda kesilmesi. Kurum ve kül birikimi, filtre çekirdeğinin çatlaması veya erimesi. Basınç ve sıcaklık sensörleriyle bunların hortumlarındaki arızalar.
• AdBlue: Kalitesiz veya kirlenmiş sıvının pompa ve enjektöre zarar vermesi. Düşük egzoz sıcaklığı ya da hatalı dozaj nedeniyle enjektör ucu, mikser ve egzoz hattında üre bazlı tortular oluşması. Pompa, depo modülü, ısıtıcı ve NOx sensörü arızaları.

4 . Nasıl çözülüyor?

Bu noktada olması gereken yani yasal çözümlerle, yaygın olarak uygulanan ekonomik çözümleri birbirinden ayırmak gerekiyor:

Sağlıklı çözümler

• EGR: EGR valfi mekanik olarak sağlamsa ve yalnızca tortu nedeniyle hareketi kısıtlanmışsa sökülerek temizlenebiliyor. Elektrikli aktüatör, konum sensörü veya dişliler arızalıysa valf değiştiriliyor.
• DPF: Filtre fiziksel olarak sağlam ve kurum yükü güvenli sınırlar içindeyse servis rejenerasyonu yapılıyor. Külle dolmuş ancak seramik yapısı sağlam filtre sökülerek profesyonel makinede temizlenebiliyor. Seramik çekirdek çatlamış, erimiş veya yağ ya da soğutma sıvısıyla ağır biçimde kirlenmişse filtre değiştiriliyor.
• AdBlue: Kristalleşme yüzeysel ve enjektör sağlam ise temizlik uygulanıyor. Pompa, ısıtıcı, sensör veya tesisat arızası varsa ilgili parça onarılıyor ya da değiştiriliyor. Yalnızca modül halinde satılan sistemlerde komple depo değişimi gerekebiliyor.

Sağlıksız çözümler

• EGR: ECU’nun EGR açma komutları ve akış denetimi devre dışı bırakılıyor (yazılımsal iptal). EGR hattına körleme plakası yerleştiriliyor veya valf kapalı konumda sabitleniyor (mekanik iptal). Genelde ikisi birden uygulanıyor.
• DPF: Filtre gövdesi kesiliyor; seramik çekirdek çıkarılıyor/deliniyor ve gövde yeniden kaynaklanıyor. Alternatif olarak filtre yerine düz boru takılıyor (donanımsal iptal). DPF doluluk hesabı, diferansiyel basınç denetimi, rejenerasyon komutları ve ilgili hata kodları devre dışı bırakılıyor (yazılımsal iptal). Genelde ikisi birden uygulanıyor.
• AdBlue: En yaygın işlem yazılımsal iptal: Motor veya SCR kontrol ünitesindeki yazılım değiştirilerek AdBlue dozajı durduruluyor, NOx ve SCR verimlilik denetimleri bastırılıyor, arıza kodları kapatılıyor, çalıştırmama geri sayımı devre dışı bırakılıyor.

5 . İptal etmenin riskleri neler?

Muayene

• Dizel egzoz emisyon ölçümü opasite, yani duman koyuluğu üzerinden yapılıyor; NOx, partikül sayısı veya emisyon sistemlerinin çalışması doğrudan ölçülmüyor. Bu nedenle DPF ve EGR’si iptal edilmiş bazı araçlar, motorları sağlıklıysa ve ölçülen opasite sınırını aşmıyorsa emisyon testinden geçebiliyor.
• Motor arıza lambasının yanması tek başına 'ağır kusur' olarak tanımlanmıyor. Bununla birlikte araç emisyon ölçümünde başarısız olursa veya egzoz sistemi mevzuata aykırı bulunursa muayeneden geçemiyor.
• Düz boru, sökülmüş DPF veya belirgin kesme-kaynak gibi fiziksel tadilatlar fark edilirse araç, 'egzoz ilgili yönetmeliğe uygun değil' gerekçesiyle ağır kusurlu sayılabilir.

İdari para cezaları

• Egzoz gazı emisyon ölçümü yaptırmayan taşıt sahibine 17.957 TL.
• Aracı egzoz gazı emisyon kontrol sistemi olmadan kullanan taşıt sahibine 17.957 TL.
• Yönetmelik sınırlarına aykırı emisyona neden olan taşıt sahibine 35.936 TL.

Garanti ve teknik riskler

• Motor ECU’suna servis veya geri çağırma kapsamında orijinal yazılım yeniden yüklendiğinde, daha önce yapılan yazılımsal emisyon iptali silinebilir. DPF/EGR/SCR iptal edilmişse araç hata kodları üretebilir ve arıza moduna geçebilir.
• EGR’nin kapatılması, yanma odası sıcaklığını yükseltebilir. Motor yazılımı buna uygun düzenlenmemişse vuruntulu veya sert yanma, yüksek egzoz sıcaklığı ve ilave termal yük oluşabilir.
• Yetkisiz ECU yazılımı veya emisyon sistemi müdahalesi tespit edildiğinde üretici, bununla bağlantılı motor, turbo, enjeksiyon ve egzoz sistemi arızalarını garanti kapsamı dışında bırakabilir.

6 . Maliyetler ne kadar?

• DPF’nin profesyonel temizliği çoğunlukla birkaç bin lira.
• EGR temizliği veya basit tamiri de yine birkaç bin lirada kalıyor.
• DPF, EGR veya AdBlue iptali çoğunlukla 3.000–10.000 TL aralığında.
• DPF, SCR katalizörü veya AdBlue deposunun orijinal parçayla değişimi 50.000 TL’den başlayıp 200.000 TL’nin üzerine çıkabiliyor.